‘Tezkiye, ‘zekat’ kelimesinin de aslı olan ‘zeka’ fiilinden gelir.

‘Zeka’, sözlükte temizlik, paklık, artıp büyümek manasında nema , feyiz ve bereket anlamlarına gelir .

‘Tezkiye’ ise temizlemek, geliştirmek, feyizlendirmek, büyütmek ve temize çıkarmak demektir .

Aynı kökten gelen ‘zekat’, Allah’ın bereketlendirmesinden meydana gelen nemadır, artıştır ve temizliktir. Bu, dünyalık ve ahiretlik işler hakkında kullanılmaktadır. ‘Zekât’ aynı zamanda zengin müslümanların, Allah’ın hakkı olarak fakirler için ayırdıkları paydır. Bununla onlar, mallarının bereketinin artmasını isterler. Ya da ‘zekat’ ibadetiyle nefislerini tezkiye etmeyi (temizlemeyi) arzu ederler.

Yine aynı kökten gelen ‘ezka ‘ daha temiz,daha iyi ve daha feyizli anlamındadır.(Bakara sûresi, 2/232)

‘Zekiyy’ kelimesi de aynı kökten türemiştir. Tertemiz, günahsız demektir ki Hz. İsa (a.s.)’nın bir özelliğidir. Cebrail (a.s.), Meryem’e (a.s.) ‘tertemiz’ (zekiyy) bir çocuk müjdelemek için görevlendirilmişti.(Meryem sûresi, 19/19.) Bir başka ayette ise, suçsuz, masum, tertemiz anlamında geçmektedir. (Kehf sûresi, 18/74. )

Türkçe’de kullanılan zeki-akıllı’ kelimesinin peltek ‘ze’ harfi ile yazıldığını ve farklı bir fiilden türediğini hatırlayalım.

Kavram Olarak Tezkiye

‘Tezkiye’ kavram olarak, nefsini temizlemek, onu şirk, günah, nifak, rics, cehalet, kötü duygular ve benzeri şeylerden temizlemek, ona itaati ve takvayı öğretmek demektir.

Allah (c.c.) nefsi, insana ait iç benliği düzene koydu ve ona hem takvasını hem de fücurunu (isyan etmeyi ) öğretti. Nefis, hem isyan ve hem de itaat edebilecek bir özellikte yaratıldı. Bundan sonra kim nefsini tezkiye ederse (temizlerse) kurtulur, onu günahla örtüp-saran da yıkıma uğrar. (Şems sûresi, 91/7-10.)

Allah (c.c.) bunun yanında nelerin doğru nelerin yanlış olduğunu, rüşd ve sapıklık yollarını göstermiştir. (Bakara sûresi, 2/256.) İnsan nasıl hareket ederse doğru yola gider, nasıl inanır ve yaşarsa sapıtır, zarara uğrar; hepsini göstermiştir. İnsanlara bunu açıklayacak elçiler ve elçilerle beraber apaçık beyyineler (belgeler-ilâhi kitaplar) gönderilmiştir.

İnsan nefsine, itaat etme veya isyan etme yeteneği verilmiş ve bunlardan hangisini seçeceği onun kendi iradesine bırakılmıştır. İnsan fücur (günaha gitme) yollarına girmez, takva elbisesini yırtıp atmazsa nefsini ‘Tezkiye’ etmiş olur.

İnsanları mutlak anlamda yalnızca Allah tezkiye edebilir. Çünkü mutlak yaratıcı ve meydana getirici O’dur. Nefsin hangi yolla ve nasıl tezkiye edileceğini ancak O bilir. Fücurdan, günahtan, isyandan sakınabilmenin, doğru yola (hidayete) girebilmenin yöntemini o bildirir.

Rabbimizin bildirdiği ’Tezkiye’ yollarına uymayıp da kendini temize çıkaranlar, bir anlamda kendilerini üstün görenler (kitap ehli olanlar) yanılıyorlar.

“Nefislerini ‘tezkiye’ edenleri görmedin mi? Hayır; Allah, dilediğini tezkiye eder (arındırır). Onlar bir hurma çekirdeğindeki ince iplik kadar bile haksızlığa uğratılmazlar.” (Nisa sûresi, 4/49.)

Allah’ın insanları tezkiye etmesine aracı olanlar şerefli elçilerdir. Onlar, Rabbimizin bildirdiği emir ve hikmetlerle insanların nefislerini her türlü İslâm dışı şeylerden temizlerler.

“Öyle ki içinizden kendinizden size ayetlerimizi okuyacak, sizi tezkiye edecek, size kitap ve hikmeti öğretecek ve bilmediklerinizi bildirecek bir peygamber gönderdik. (Bakara sûresi, 2/151.)

Allah (c.c.), gönderdiği Kitabı göze ardı edenleri ve onu az bir para karşılığı satanları Ahirette tezkiye etmeyecek, onları temize çıkarmayacak. (Bakara sûresi, 2/174.) Allah (c.c.)’a verdiği sözden dönenlerin durumu da bundan farklı değildir. (Ali İmran suresi, 3/77.)

İnsanlardan kim nefsini ‘tezkiye’ ederse, bu kendi lehinedir, bunun kazancı kendisinindir. (Fatır sûresi, 35/18.)

Nefislerini tezkiye edip arınanlar için öldükten sonra şüphesiz Adn cennetleri vardır. Onlar orada temelli kalacaktır. (Taha sûresi, 20/76.)

Kim tezkiye yaparsa (arınırsa) o elbette kurtulmuştur. (Ala sûresi, 87/14.)

Görüldüğü gibi ‘tezkiye’ Kur’an’ın bir emri ve bir ibadet eylemidir. Bu anlamda ‘tezkiye’ takvaya ulaşmak için bir çaba, insanı Allah’tan uzaklaştıracak her şeyden kaçma, nefsi fücur sayılan şeylerden alıkoymaya gayret göstermektir.

Kelime anlamından hareketle, temizlenmek, arı olmak, pak olmak, aydınlanmak, nemâlanmak ve hayır yönünden çoğalmak demek olan tezkiye, bir başka deyişle İslâm’ın bir başka adıdır.

Nefsin tezkiyesi, müminin hayatında başlı başına bir faaliyettir. Bunun nasıl olacağı Kuran’da anlatılmaktadır. Peygamberlerimiz (s.a.v.) de bunu yaşayarak müslümanlara öğretmiştir.

Nefis Tezkiyesinin Anlamı

Nefis tezkiyesi üç anlamda kullanılmaktadır:

1- Onu kirletecek her türlü küfür, cehalet, yanlış inançlar, kötü duygular ve kötü huylardan temizlenmek.

2- Bu gibi kötü şeylerden temizlendikten sonra ona, iman, irfan, güzel ahlâk, iyilik duygusu, takva gibi güzel şeyleri aşılayıp, çevresine hayır ve bereket yayacak duruma getirmektir.

Bu iki anlamda nefis tezkiyesi Allah’ın insan üzerinde bir hakkı olmakla beraber insanın faydasınadır. Bu tezkiye işi, yapması yönüyle kişiye, sebep olması yönüyle de Allah’a nisbet edilir.

3-Nefsin temiz olduğuna, gerekli feyzi alıp gelişmiş olduğuna hükmetmek ve onu hep temize çıkarmak. (Nitekim şahitlik yapanı tezkiye etmek bu anlamdadır.) Ancak bu şekilde nefsi temize çıkarmak yanlıştır. Yaptığı amelin sonucunu bilmeden, kaderin sırlarına ulaşmadan nefsi temize çıkarmak bir böbürlenme ve gurura kapılmadır.

Kur’an şöyle diyor:

“Nefsinizi tezkiye etmeyin (temize çıkarmayın). Allah takva sahibini (günahlardan korunanı) daha iyi bilir.” (Necm sûresi , 53/32.)

Takva sahibi olmadan, Allah’ın emir ve yasaklarını yerine getirmeden (kalbim temiz) diyenlerin yanlış yaptıkları açıkça görülmektedir.

Nefsi temizlemenin en kestirme yolu, takva sahibi olmaktır. Takvanın kapsamı, bunun en geçerli yol olduğunu gösterir. Zaten insanın nefsine fücuru ve takvayı öğreten Rabbimizdir. Nefsi temizleyip kurtuluşa ermek, şüphesiz fücuru terk edip takvaya sarılmakla mümkün olabilir.

Peygamberimiz (s.a.v.) şöyle derdi:

“Allah’ım, Benim nefsime takvasını ver ve onu temizle. Sen onu temizleyenlerin en hayırlısısın. Sen onun velisi ve mevlâsısın.” (Müslim, Zikir ve Dua/18.)

Takva sahibi müminler, nefislerini şirkle, isyanla, kötü ahlâk ve kötü düşüncelerle, Rabbe karşı cahillikle, yüz kızartıcı hatalarla kirletmezler. İslâm’ın açık ölçülerine uyanlar, Allah’ın koyduğu sınırlara dikkat edenler, helalı bilip haramdan uzaklaşanlar, şüphesiz temiz bir kalbe sahip olurlar. Bu, nefis tezkiyesidir. Müminler, Dininin kötü dediği ve haram saydığı şeyleri yanılma veya hata etme sonucu yaparlarsa, bütün bunlara tevbe ederler, pişman olular, itaat ve dua ile nefislerini arındırırlar.

Nefis tezkiyesi için özel törenlere, uzun uzun şartlara, yedek yardımcılara ihtiyaç yoktur. İslâm’ın her şeyi ve onu hakkıyla yaşamanın yolları bellidir. İnsanın kendi kafasından yeni, bağlayıcı ve hatta işi zorlatıcı kurallar koyması gereksizdir. Tarih boyunca tarikat geleneğinde “nefis tezkiyesi” en önemli bir hedeftir. Pek çok tarikat anlayışı bu iddia çevresinde şekillenmiştir. Bu her müslümanın yerine getirmesi gereken bir ibadet olmasına rağmen, sanki belli akımların önem verdiği, ya da yapabildiği bir uğraşı haline gelmiştir.

Nefis tezkiyesi gayretlerine Kur’an’ın ve sünnetin terbiyesi, öğretileri ve öğütleri yanında, bir kitabın, bir ilim adamının, güzel ahlaklı bir kimsenin, bir cemaat eğitiminin, ibret verici olayların ve örneklerin, tefekkür ve zikrin faydaları inkar edilmez. Ancak bilinmeli ki ‘tezkiye’ başlı başına bir ibadettir ve her müslüman Kur’an’ın öğrettikleriyle bunu yapmakla yükümlüdür. (İslâm’ın Temel Kavramları, H. K. Ece.)