TİCARÎ İŞLERDE HELÂL HARAM SINIRLARINI GÖZETMEK

Ticarî usûl ve ahkâmı, kaide ve ahlâkı bilmeyenlerin bu işle uğ­raşması mekruhtur. Onun için fukaha, bir kişinin ticaretle meşgul olmasına cevaz verilmesi için, ticarette nelerin caiz nelerin de caiz olmadığını bilmesi şarttır, demişlerdir.

Çarşı ve pazardaki esnafın çoğunun faiz ile iş gördüğü ve helâl haram sınırlarını gözetmedikleri kesinlikle bilindiği takdirde onlarla alım-satımda bulunmak caiz olur mu?

Bu sorunun cevabı üç ayrı duruma göre verilmiştir :

1 — Pazarda satılan bir malın zulmen elde edildiği zann-ı gâlible biliniyorsa, kaç el değiştirirse değiştirsin, o malı satın almak uygun değildir. Bununla beraber birkaç el değiştirdiği takdirde sa­tın alınmasında kerahet olduğunu söyleyenler vardır ki bu bir ba­kıma cevaz kapısını açık tutmak demektir.

2 — Satılmakta olan malın bir kısmının haram yoldan elde edil­diği ve fakat birbirine karıştığından ayırd edilmesinin mümkün ol­madığı durumda ise, hak sahibini razı etmediği takdirde ondan o malı satın almak uygun görülmemiştir. Bununla beraber satın ala­cak olursa, kerahetle caiz olup mülkiyetine girmiş kabul edilir.

3 — Satın alınacak bir malda faiz ve haksız kazancın temizlen­diği biliniyorsa, o takdirde alınmasında bir sakınca yoktur. Yani o mala önceleri haram karışmış, sonra sahibi pişmanlık duyarak ken­dini gayri meşru yollardan ve kazançtan alıkoymuşsa. artık mevcut malının haramdan temizlendiğine hükmedilir.

Haramın kol gezdiği ve tacirlerin yüzde doksanının haram ve faiz yediği bir memlekette ise, ancak katıksız haram olduğu bilinen malları satan almamak, şüpheli olanları satın, almak, caiz görülmüş­tür.

Mal Satarken Onu Övmek

Mal satarken asıl kalitesini ortaya koyup kıymetini söylemek caizdir. Ölçü ve değerinin veya kalitesinin üstünde bir övgü mezhep­lerin ittifakıyla mekruhtur. Bu yoldan elde edilen bir kazançta fe­yiz ve bereket kalmaz. Aile halkının ruhu yapısı üzerinde çok olum­suz te'sirler meydana getirir.

Alım-Satım İbâdetten Alıkoymamalıdır

Tacirler ticarî işlerine, alım - satımlarına gösterdikleri dikkat ve duyarlık kadar ibâdetlerinde dikkat göstermeleri gerekir. İnsanı ibâdetten alıkoyan bir ticaret, rahmet değil, azâptır. Bunun için fukaha der ki: Alım satımla meşgul olurken namaz vakti girerse, işi bırakıp namazını kuması gerekir. Lâyık olan budur.

Necis Bir Elbiseyi Satmak

Necis olduğu bilinmeyen bir elbisede asıl olan temizliktir. Onu yı­kayıp öylece satmaya gerek yoktur. Hattâ îmam Ebû Yusuf'a göre görülen bir necaset yoksa da gizli bir necasetin bulaştığı biliniyorsa, onu o vaziyette satmak caizdir. Ancak satın alan kimse o elbiseyle namaz kılacaksa veya seccade yerine kullanacaksa, onun necis oldu­ğunu söylemek uygun olur.

Gayr-i Müslimden Satın Alınan Elbise

Bir Müslüman’ın bir gayr-i müslimden satın aldığı elbisenin üze­rinde gözle görülür bir necaset yoksa, o takdirde satın alan isterse yıkayıp öylece giyinir, isterse yıkamadan kullanabilir. Çünkü eşya­da asıl olan temizliktir.

Satın Aldığı Balığı Götürmeyip Satıcının Yanında Bırakırsa

Satın aldığı balık, et ve meyve gibi uzun bir süre kalınca kokma veya çürüme tehlikesi taşıyan bir gıda maddesini satıcının yanına emanet bırakır ve gecikirse, satıcı onun kokma veya çürümesinden endişe duyduğu takdirde, başkasına satabilir. Mal sahibi sadece sa­tış bedelini alma hakkına sahip olur.

Hasta yatan kimsenin haberi olmadığı halde onun tedavisi için vârislerinin kendisinden izin almaksızın bir şeyler satın almaları ca­izdir ve geçerlidir. Çünkü buna büyük ihtiyaç var.

Sokaklarda Necaset Yiyen Tavuk Ve Koyunun Satışı Caiz Midir?

Sokakta başıboş bırakılıp necasetle karnını doyuran koyun ya­da tavuğun o vaziyette satışı mekruhtur. Sahibi onu birkaç gün bağ­layıp temiz yem ile beslemeli, sonra satışını yapmalıdır. Bununla be­raber o vaziyette satarken alıcıya durumu bildirmesi ve alıcının da o vaziyette onu kabul etmesi halinde kerahet kalkar.

Çürük Meyve Sebze Satmak

Alıcıya göstermeksizin çürük meyve ve sebze satmak haramdır. Çünkü bu tür alım-satımda iki ayrı zarar söz konusudur: İstifade edilemiyecek bir malın satışım yapmak, sağlığı bozacak bir' maddeyi bile bile başkasına vermek. O halde kokmuş et, çürük meyve ve ben­zeri maddeleri satmak tahrîmen mekruh kabul edilmiştir. Alıcı çü­rükleri geri verebilir ve satıcı onu geri almak mecburiyetindedir.

Hileli İmalâtta Bulunmak

Fazla kazanç sağlamak arzusuyla imâl ettiği mala hile katar ve alıcıyı haberi olmadan aldatırsa, hem günah işlemiş olur, hem ha­ram bir kazancı helâl kazancına katarak onu ifsat etmiş kabul edilir.

Ahlâk Bozucu Mal Satmak Caiz Midir?

Halkın ahlâkını bozacak vasıfta elbise ve benzeri eşya satmak mekruhtur. Günümüzde buna şunları misal verebiliriz: İç çamaşırı gösterecek şekilde ince kadiri elbisesi, takma saç, plajlarda kullan­mak için mayo, bu cümledendir.